Tôi muốn tìm hiểu về lan vanill ?

31/10/2018

Hỏi:

– Tôi muốn tìm hiểu về lan vanill (nguyenluongnguyen211087@gmail.com)

Trả lời:
     Lan Vani là một giống lan Vanilla nhiệt đới thuộc họ Lan (Orchidaceae), một loại dây leo thực vật sống phụ sinh. Lan Vanilla được ghi nhận là một loài cây đặc biệt trong họ Lan có khả năng cho hương vani trong thiên nhiên. Chất thơm vani có nguồn gốc từ hạt.
Chi Vanilla gồm khoảng 100 loài (Cameron, 2011) được nhà thực vật học Philip Miller ghi nhận từ năm 1754, phân bố rộng ở các nước Trung Mỹ (Mexico, Brasil) và châu Á (Ấn Độ, Trung Quốc, Madagasca, Papua New Guinea, Indonesia, Việt Nam, …). Hoa của các loài Lan Vanilla thường có đài và cánh gần như đồng màu: 1 cánh trên, 2 cánh giữa mọc đối xứng qua trục thẳng, 2 cánh dưới cũng đối xứng; 1 môi hoa ở giữa có màu khác biệt và có lông; hoa thường có kích thước to (3 – 5cm) và nhiều màu sắc đẹp. Quả nang có hình trụ dài, bên trong gồm nhiều hạt nhỏ li ti (< 1mm).
Tính đến thời điểm hiện tại, Vanilla shenzhenica là loài lan Vanilla thứ năm được ghi nhận ở Việt Nam sau 4 loài Vanilla không lá (Vanilla aphylla), Vani trắng (Vanilla albida), Vani trung bộ (Vanilla annamica) và Vani pierre (Vanilla pierrei) được GS. Phạm Hoàng Hộ ghi nhận (1993).
Hai loài chính cho hương vani trong tự nhiên là các loài phụ của Vanilla planifolia hay còn gọi là Vanilla fragrans và Vanilla pompano đã được trồng thử nghiệm và phát triển rất tốt ở thung lũng Hà Lan (xã Thống Nhất, huyện Krông Búk, Đăk Lăk). Tại đây, Lan vanilla được trồng xen kẽ trong vườn cà phê hay trong vườn tiêu, sử dụng cùng loại cọc chống như với cây tiêu, và đã cho lượt trái đầu tiên khá tốt sau gần 3 năm trồng thử nghiệm. Ở Đăk Tô (Kon Tum) và ở Phú Quốc (Kiên Giang) chúng bám chắc vào thân cây sống và mọc rất tốt bên dưới tán rừng nhiệt đới. Một vài nơi khác như Bảy Núi, tỉnh An Giang cũng có trồng, nhưng việc chăm sóc có vẻ chưa được quan tâm hoặc chưa biết cách. Ngoài ra, còn có 1 trang trại trồng lan Vanilla tại xã Hàm Cường, huyện Hàm Thuận Nam, Bình Thuận với qui mô 2ha.
Thực ra, lan vanilla là loại cây trồng cần nhiều công chăm sóc, nên chỉ thích hợp với nhà vườn hoặc trang trại. Người ta nhân giống bằng cách giâm nhánh chồi: chỉ có các chồi đủ dài trong khoảng 60 – 100cm và đủ lóng từ 18 đến 24 mắt mới nên được trồng. Khoảng 4 – 8 tuần lễ sau khi trồng thì cây bắt đầu ra rễ, người ta phải thường xuyên theo dõi để giúp cho cây bám chắc vào trụ và thỉnh thoảng rảy nước để giữ độ ẩm cần thiết. Đến khi cây đạt độ cao khoảng 1,5m thì ngắt đọt cho cây đâm chồi. Khi các chồi đã mọc khá dài thì nhẹ nhàng bắt uốn cho nó bò lên giàn ngang bắc giữa các trụ, rồi cuốn tròn lơi ở mỗi đầu ngọn để kích thích cho cây trổ hoa. Việc thụ phấn thực hiện bằng tay: mỗi chùm hoa chỉ nên cho thụ phấn từ 5 – 6 trái và mỗi cây cũng chỉ nên giữ lại từ 10 – 12 chùm trái. Kết quả thụ phấn bằng tay thường đạt kết quả đến 100% và trái cây sẽ đạt độ lớn 12 – 16cm sau 6 hay 8 tuần lễ, rồi sẽ chín trong khoảng 4 hay 10 tháng sau đó.
Thu hoạch và chế biến
   Người ta hái các trái chín ngay khi ở đầu ngọn trái ngả sang màu vàng và rồi xử lý bằng một tiến trình lên men đặc biệt: sau khi hái trái được để héo trong 24 giờ rồi đem phơi khô cho đến khi ngả qua màu nâu đậm, sau đó được đắp mền làm đổ mồ hôi trong khoảng 8 đến 12 ngày, rồi đưa ra chỗ thoáng cho bốc hơi, phân loại theo độ dài của trái, bó thành từng bó theo định lượng rồi đóng vào thùng thiếc để chuyển đi tiêu thụ. Việc chiết xuất hương vani sẽ được thực hiện ở các nhà máy của công ty tiêu thụ, vì ở đó người ta pha trộn nhiều loại vanilla có gốc xuất xứ khác nhau để tạo ra hương thơm riêng cho mỗi loại sản phẩm. Trung bình mỗi cây cho 100g trái đã qua xử lý; trong trường hợp thâm canh tốt với mỗi hecta trồng 1.600 – 2.000 cây sẽ cho ít nhất 300 – 500kg vanilla thương phẩm, tương đương với khoảng 200 triệu đồng.
Giá trị trái vanilla
   Trái vanilla thương phẩm ở mỗi nơi có một đặc trưng riêng bởi hàm lượng tinh dầu, thành phần tổ hợp các chất tạo mùi và tập quán chế biến khác nhau nơi mỗi vùng canh tác. Bình quân hàm lượng đường trong trái vanilla đã qua lên men là 25%, chất béo 15%, cellulose thay đổi từ 15 đến 30%, chất khoáng cao (trên dưới 6%) và hàm lượng nước vào khoảng 35%. Vanillin là thành phần chính của hương vani thiên nhiên, chiếm đến khoảng 85%, tiếp theo là phydroxybenzal-dehyd khoảng 9% và p-hydroxy-benzyl methyl ether khoảng 1%; phần còn lại chia cho khoảng 200 chất tạo mùi khác và tuy ít, nhưng chúng tạo ra dấu ấn riêng cho các thương hiệu vani khác nhau, như Bourbon, Tahiti…
Hiện nay cây lan vanilla chỉ đang được trồng khảo nghiệm chưa phát triển đại trà nên chưa có nơi cung cấp giống cũng như sơ chế và tiêu thụ.