Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp, xu hướng tất yếu và cơ hội phát triển bền vững

    Kinh tế tuần hoàn (KTTH) là một mô hình kinh tế trong đó các hoạt động thiết kế, sản xuất, tiêu dùng và dịch vụ được định hướng để giảm khai thác nguyên liệu, vật liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm, hạn chế chất thải phát sinh và giảm thiểu tác động xấu đến môi trường. Hiện KTTH đang ngày càng trở thành một mô hình phát triển quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, hướng tới mục tiêu sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

1. Các mô hình KTTH phổ biến trong nông nghiệp hiện nay đem lại giá trị gia tăng và hiệu quả kinh tế cao, gồm:

    * Mô hình tạo và sử dụng khí đốt từ chất thải, nước thải (Biogas): với nguyên lý phân động vật từ các trang trại chăn nuôi, rơm rạ và nước thải sinh hoạt ở vùng nông thôn được xử lý làm nguyên liệu để tạo ra khí sinh học. Khí sinh học này sau đó được sử dụng làm chất đốt, trong khi bùn và bã biogas được dùng làm phân hữu cơ. Cụ thể như: Mô hình canh tác lúa sử dụng trấu làm chất đốt (củi trấu), phần còn lại được chế biến thành phân bón, cải tạo đất. Hiệu quả mô hình giúp cắt giảm phát thải khí nhà kính.

    * Mô hình tuần hoàn lấy phế phụ phẩm trồng trọt làm chất xúc tác: Với nguyên lý tận dụng các phế phụ phẩm nông nghiệp (như rơm rạ, mùn cưa) làm vật trung gian để tạo ra sản phẩm hoặc tăng cường dinh dưỡng cho đất. Ví dụ: Sử dụng rơm rạ để trồng nấm rơm, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân; Dùng chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ thành phân hữu cơ để cải tạo đất; Rơm rạ cũng có thể làm thức ăn cho gia súc. Đặc biệt, rơm rạ còn có thể sử dụng để sản xuất Ethanol. Hiệu quả mô hình này giúp tăng thêm nguồn thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường.

    * Mô hình tiết chế hóa: với nguyên lý hạn chế tối đa việc sử dụng phân hóa học, thuốc trừ sâu, thuốc thú y, thuốc tăng trưởng trong trồng trọt và chăn nuôi nhằm không tác động xấu đến môi trường và sức khỏe con người. Biện pháp thay thế, gồm: Bao trái ở cây ăn quả; Tìm giống cây trồng kháng rầy, kháng sâu; Sử dụng các loại phân vi sinh thay cho phân hóa học.

* Mô hình kết hợp trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản (đa canh):

    Mô hình VAC (Vườn – Ao – Chuồng): Đã được áp dụng phổ biến ở Việt Nam từ những năm 1980 và được coi là hình thức nông nghiệp tuần hoàn đơn giản nhất. VAC tạo ra một mô hình sản xuất tổng hợp, gắn kết trồng trọt với chăn nuôi, hạn chế chất thải, thuận theo tự nhiên và hoàn toàn phù hợp với các nguyên tắc của KTTH. Mô hình VAC đã được cải tiến thành VACB (Vườn – Ao – Chuồng – Biogas), VACR (Vườn – Ao – Chuồng – Rừng), VAH (Vườn – Ao – Hồ).

    Mô hình lúa – tôm, lúa – cá: Được áp dụng từ đầu những năm 2000 ở Đồng bằng sông Cửu Long (lúa – tôm) và các tỉnh vùng trũng, ngập úng ở Đồng bằng sông Hồng (lúa – cá). Trong mô hình này, phân và thức ăn dư thừa của tôm/cá bổ sung dinh dưỡng cho cây lúa; ngược lại, gốc rạ và thóc rơi vãi sau thu hoạch lúa trở thành nguồn thức ăn cho tôm/cá. Mô hình hiệu quả kinh tế cao, giúp giảm dịch bệnh, giảm ô nhiễm, tạo sản phẩm an toàn và nâng cao thu nhập cho nông dân gấp 5 – 10 lần so với chỉ trồng lúa.

    Mô hình nông – lâm kết hợp, vườn – rừng: Hướng tới sự đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái.

2. Tiềm năng và giải pháp phát triển kinh tế tuần hoàn nông nghiệp tại TP. Hồ Chí Minh

    Hồ Chí Minh có lợi thế và tiềm năng rất lớn để phát triển KTTH nông nghiệp, như: là trung tâm khoa học công nghệ lớn của cả nước, có khả năng nghiên cứu, chuyển giao các giải pháp công nghệ tiên tiến cho nông nghiệp tuần hoàn (công nghệ sinh học xử lý chất thải, công nghệ trồng trọt không đất, công nghệ nuôi trồng thủy sản tuần hoàn…). Người tiêu dùng Thành phố ngày càng quan tâm đến sản phẩm nông nghiệp sạch, bền vững, an toàn và thân thiện với môi trường, dự báo sẽ là thị trường tiêu thụ ổn định cho các sản phẩm nông nghiệp tuần hoàn. Ngoài ra, chuyển đổi sang KTTH giúp tăng cường giá trị gia tăng cho nông sản thông qua việc chế biến sâu, tạo ra sản phẩm mới từ phụ phẩm. Đồng thời, tạo ra các ngành nghề, việc làm mới trong lĩnh vực thu gom, xử lý, tái chế chất thải nông nghiệp.

    Để phát huy lợi thế và tiềm năng đó, đồng thời thực hiện Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần XIII của Đảng với định hướng xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thân thiện với môi trường và Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2045 là khuyến khích phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn để sử dụng tổng hợp và hiệu quả đầu ra của quá trình sản xuất, TP. Hồ Chí Minh đã ban hành Quyết định số 4645/QĐ-UBND ngày 30 tháng 12 năm 2022 về phê duyệt Kế hoạch phát triển KTTH trên địa bàn Thành phố giai đoạn 2022 – 2025, tầm nhìn đến năm 2030, với mục tiêu rõ ràng về tỷ lệ cơ sở áp dụng công nghệ xử lý, tái chế phụ phẩm trong trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản (đến năm 2030 có 50% cơ sở trồng trọt áp dụng công nghệ xử lý, thu gom và tái chế, tái sử dụng phụ phẩm sản phẩm chủ lực, trong đó 80% rơm rạ được áp dụng công nghệ thu gom và tái sử dụng; 60% cơ sở chăn nuôi quy mô nông hộ và 100% cơ sở chăn nuôi quy mô trang trại áp dụng các công nghệ và kỹ thuật xử lý chất thải chăn nuôi và được tái sử dụng; 50% cơ sở nuôi trồng thủy sản áp dụng công nghệ xử lý bùn thải và nước thải); Ưu tiên đầu tư nghiên cứu, phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ, tiến bộ kỹ thuật, quy trình sản xuất tiên tiến phục vụ nông nghiệp tuần hoàn, đặc biệt là các quy trình khép kín theo chuỗi; Mục tiêu xây dựng ít nhất 01 mô hình kinh tế sản xuất nông nghiệp tuần hoàn tại các xã nông thôn mới.

    Để đạt được mục tiêu đề ra, thời gian tới TP. Hồ Chí Minh cần thực hiện đồng bộ các giải pháp như:

    Một là, hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao năng lực, nhận thức: Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý, ban hành các cơ chế, chính sách cụ thể, rõ ràng để khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp và người dân tham gia phát triển KTTH nông nghiệp (các quy định về xử lý, tái chế chất thải, phụ phẩm nông nghiệp; chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, đất đai); Tổ chức các lớp đào tạo, tập huấn để nâng cao năng lực cho cán bộ khuyến nông, doanh nghiệp và người dân về các quy trình, công nghệ liên quan đến KTTH; Tuyên truyền cách thức xây dựng mô hình KTTH hiệu quả trên phương tiện truyền thông đại chúng, hội thảo, hội nghị.

    Hai là, đẩy mạnh nghiên cứu và chuyển giao các công nghệ mới, phù hợp cho KTTH trong nông nghiệp: Nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên đầu tư nghiên cứu phát triển, tạo ra các công nghệ, quy trình khép kín theo chuỗi; Nâng cao hiệu quả sử dụng vật tư đầu vào (giống kháng bệnh, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật sinh học), giảm thất thoát sau thu hoạch, kéo dài vòng đời sản phẩm, tái sử dụng và tái chế chất thải; Khuyến khích ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trong các khu nông nghiệp công nghệ cao; Xây dựng mô hình trình diễn khuyến nông về nông nghiệp tuần hoàn hiệu quả giúp các doanh nghiệp và hộ dân học tập và nhân rộng.

    Ba là, tối ưu hóa chuỗi giá trị và quản lý tài nguyên: Chế biến sâu và tận dụng phụ phẩm, đẩy mạnh chế biến sâu, tận dụng tối đa phụ phẩm nông sản để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao (ví dụ: sản xuất năng lượng từ chất thải, phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi từ phụ phẩm). Mục tiêu là xử lý ô nhiễm ngay tại nguồn và biến chất thải thành tài nguyên; Nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm lạm dụng hóa chất, nguyên vật liệu tổng hợp khó phân hủy. Tạo điều kiện tái tạo các nguồn tài nguyên cơ bản như đất, nước, năng lượng thông qua các giải pháp như xử lý bùn thải và nước thải trong nuôi trồng thủy sản, xử lý chất thải chăn nuôi để tái sử dụng; Phát triển thị trường cho sản phẩm tuần hoàn, xây dựng và phát triển thị trường đầu ra cho các sản phẩm nông nghiệp được sản xuất theo mô hình kinh tế tuần hoàn, tăng cường liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ.

    Bốn là, hợp tác và đầu tư: Kết nối, hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân trong việc tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và thị trường để thực hiện các dự án kinh tế tuần hoàn; Tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm và tiếp thu công nghệ tiên tiến từ các quốc gia đi đầu trong phát triển KTTH (như Nhật Bản, Đức) để áp dụng vào điều kiện thực tiễn của TP.HCM; Đầu tư cơ sở hạ tầng, nâng cấp, mở rộng vùng sản xuất phát triển giống và nông nghiệp công nghệ cao, các trung tâm nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học.

Quốc Tuấn (Phòng Kỹ thuật và Dịch vụ, TTKN TP.HCM)