Nông nghiệp tuần hoàn: Từ phụ phẩm đến dòng giá trị mới

    Không chỉ dừng lại ở xử lý chất thải và bảo vệ môi trường, phát triển nông nghiệp tuần hoàn đang mở ra hướng tiếp cận mới trong khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên, giảm chi phí đầu vào và gia tăng giá trị cho sản xuất nông nghiệp. Từ những phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi, nếu được ứng dụng công nghệ phù hợp và gắn với nhu cầu thị trường, có thể hình thành những sản phẩm, nguyên liệu mới có giá trị cao.

Trong khuôn khổ iTECH EXPO 2026, ngày 01/10/2026 Ban Quản lý Khu Nông nghiệp công nghệ cao cùng Hội Tin học Thành phố Hồ Chí Minh (HCA) phối hợp tổ chức Tọa đàm “Nông nghiệp tuần hoàn – Giải pháp công nghệ cho nông nghiệp bền vững” với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu, doanh nghiệp và chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ, nông nghiệp, môi trường.

     Theo ông Trần Anh Tuấn – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Đổi mới sáng tạo Doanh nghiệp (3AI), CIRCO trainer – nhấn mạnh cách tiếp cận mới: thay vì bắt đầu từ “rác thải”, cần nhìn nhận từ “giá trị đang bị lãng phí”. Theo đó, phụ phẩm nông nghiệp không chỉ là phần bỏ đi sau sản xuất mà còn có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho những sản phẩm, ngành hàng và mô hình kinh doanh mới.

    Từ xử lý chất thải đến nâng cấp giá trị

    Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp không chỉ là xử lý chất thải hoặc tái chế phụ phẩm theo phương thức đơn giản. Cốt lõi là kéo dài vòng đời và giữ lại giá trị của vật liệu, đồng thời từng bước nâng cấp giá trị của nguồn nguyên liệu trong chuỗi sản xuất.

    Quá trình này có thể được nhìn nhận qua ba cấp: xử lý – thu hồi tài nguyên – nâng cấp giá trị. Nếu ở cấp độ đầu tiên, phụ phẩm được xử lý nhằm giảm tác động đến môi trường, thì ở cấp độ cao hơn, các thành phần hữu cơ được thu hồi, tái sử dụng và hướng tới tạo ra nguyên liệu hoặc sản phẩm mới có giá trị kinh tế cao hơn.

    Để một dòng phụ phẩm trở thành cơ hội kinh doanh, yếu tố quyết định vẫn là thị trường. Sản phẩm phải có khách hàng, đáp ứng quy cách, tiêu chuẩn chất lượng và có khả năng cung ứng ổn định. Vì vậy, doanh nghiệp, hợp tác xã cần bắt đầu từ bài toán giá trị: nguồn nguyên liệu là gì, sản lượng và tính ổn định ra sao, tỷ lệ hao hụt thế nào, chi phí nước, năng lượng, vận chuyển, bảo quản bao nhiêu và giá trị nào đang bị lãng phí trong chuỗi sản xuất.

    Công nghệ là công cụ để tối ưu chuỗi giá trị

    Kinh tế tuần hoàn không thể chỉ được thực hiện trong phạm vi một cơ sở sản xuất mà cần sự liên kết giữa nông hộ, đơn vị thu gom, cơ sở chế biến, nhà phân phối và người tiêu dùng. Khi các bên cùng tham gia và chia sẻ lợi ích hợp lý, phụ phẩm mới có thể được thu gom, phân loại, bảo quản và đưa vào chuỗi giá trị mới một cách hiệu quả.

    Trong quá trình đó, khoa học công nghệ và chuyển đổi số giữ vai trò quan trọng. Các giải pháp như cảm biến, IoT, camera thông minh, drone, AI, công nghệ sinh học, tự động hóa và truy xuất nguồn gốc có thể hỗ trợ kiểm soát chất lượng, tối ưu sử dụng tài nguyên, giảm hao hụt và cung cấp dữ liệu phục vụ quản lý, sản xuất và tiêu thụ. Đặc biệt, dữ liệu được chuẩn hóa sẽ giúp doanh nghiệp chứng minh nguồn gốc, chất lượng và các giá trị môi trường của sản phẩm, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận các thị trường có yêu cầu ngày càng cao.

    Biến phụ phẩm thành nguyên liệu có giá trị

    Tại tọa đàm, một số trường hợp nghiên cứu cho thấy tiềm năng nâng cấp giá trị phụ phẩm nông nghiệp. Xơ mít non được nghiên cứu, chuẩn hóa cấu trúc để phát triển thành nguyên liệu chức năng phục vụ ngành thực phẩm chay; trong khi vỏ thanh long được nghiên cứu khai thác các hợp chất sinh học tự nhiên, mở ra khả năng ứng dụng trong lĩnh vực mỹ phẩm và nguyên liệu có nguồn gốc thực vật. Điểm đáng chú ý là các hướng nghiên cứu này không dừng ở việc tận dụng phụ phẩm mà hướng tới chuẩn hóa nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, xây dựng cơ sở dữ liệu và bảo đảm khả năng cung ứng ổn định cho khách hàng. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển một sáng kiến tuần hoàn từ quy mô thử nghiệm sang sản xuất và thương mại hóa.

    Từ sáng kiến đến thị trường tuần hoàn

    Để mô hình kinh tế tuần hoàn phát triển bền vững, cần triển khai theo từng bước: xác định hiện trạng, nhận diện cơ hội, thiết kế mô hình kinh doanh, triển khai thí điểm, đánh giá hiệu quả và từng bước nhân rộng. Thay vì chỉ đặt mục tiêu “tận dụng 100% phụ phẩm”, cần trả lời những câu hỏi cụ thể: Phụ phẩm có thể nâng lên tầng giá trị nào? Sản phẩm phục vụ thị trường nào? Ai là khách hàng? Chi phí và doanh thu ra sao? Mô hình có khả năng duy trì và nhân rộng hay không?

    Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp đô thị của Thành phố Hồ Chí Minh, nhất là yêu cầu sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm chất thải, ứng dụng công nghệ cao, tăng cường liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ và nâng cao giá trị gia tăng.

    Từ phụ phẩm đến sản phẩm, từ chất thải đến tài nguyên, từ mô hình thí điểm đến thị trường, kinh tế tuần hoàn đang từng bước thay đổi cách tiếp cận trong sản xuất nông nghiệp. Giá trị của phụ phẩm không chỉ nằm ở việc tận dụng được bao nhiêu, mà ở khả năng tạo ra sản phẩm có chất lượng, có thị trường, có hiệu quả kinh tế và có khả năng nhân rộng. Đây là hướng đi góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chi phí, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển nền nông nghiệp xanh, sinh thái, tuần hoàn và bền vững.

Trúc Minh